ZAMEK W LATACH: 1526 - 1655

Na początku XVI w. nastąpiła śmierć dwóch ostatnich książąt mazowieckich, którzy wspólnie rządzili Mazowszem. W 1524r. zmarł książę Stanisław, a w 2 lata później jego brat Janusz III. Zakończyło to okres samodzielności Mazowsza będącej skutkiem rozbicia dzielnicowego z 1138r. 25.08.1526r. roku król Zygmunt Stary dokonał wjazdu na zamek, obejmując w ten sposób oficjalnie władzę nad dzielnicą a Zamek w Warszawie stał się więc jedną z rezydencji królewskich. W 1529 r w Warszawie odbył się sejm walny. Zygmunt Stary troską otaczał fortyfikacje, Ratusz i publiczne budowle Starego Miasta. W 1545 roku Ratusz zyskał zegar na wieży. Po śmierci Zygmunta Starego w latach 1548-56 zamek pozostawał siedzibą królowej Bony Sforzy.

Prawdziwym sukcesem przyczyniającym się do rozwoju miasta było ustanowienie w 1569r Warszawy miejscem sejmów walnych - koronnych w Polsce. Wkrótce rozpoczęto budowę mostu przez Wisłę. Napływ magnatów i urzędników spowodował powstanie pałaców poza murami miasta, gdyż wewnątrz brakowało miejsca. Prawdziwym sukcesem było ustanowienie w 1569 r. Warszawy miejscem sejmów walnych koronnych w Polsce. W 1570r odbył się w Warszawie Sejm Walny całej Rzeczypospolitej stąd ówczesny polski monarcha - Zygmunt August postanowił przebudować  i rozbudować Zamek. Prace rozpoczęto już w 1569r. pod kierunkiem dwóch wybitnych architektów Renesansu: Jana Baptysty Ouadra, znanego z przebudowy ratusza w Poznaniu, oraz Jakuba Parra, który pracował przy przebudowie zamku w Brzegu na Śląsku. Śmierć króla w 1572r. przerwała prace na Zamku Warszawskim, ale w ciągu 3 lat dokonano tu niemało. Przebudowano gruntownie Dwór Większy, gdzie na parterze powstał ciąg trzech sal - z jednym, dwoma i trzema słupami.

Dawna Sala Poselska z 3ma słupami.

 Sale te zachowały się aż do zburzenia Zamku i zostały zrekonstruowane. Sala trzysłupowa była Izbą Poselską, nad nią na piętrze mieściła się Sala Senatu, główna Sala Sejmowa. Gmach Rady Książęcej i Sejmu Mazowieckiego został, więc przystosowany do potrzeb Sejmu Walnego Rzeczypospolitej, który tu obradował aż do czasów saskich. W przedłużeniu Dworu Większego wybudowano piętrowy, podpiwniczony królewski gmach mieszkalny, usytuowany wzdłuż skarpy, pod kątem rozwartym do dawnego budynku, co przesądziło o późniejszym pięciobocznym kształcie dziedzińca głównego. Osobna wieża zawierała klatkę schodową. W wielkiej izbie zbudowano ganek muzyczny. Komnaty królewskie były wspaniale urządzone, pułapy malowano, na ścianach wisiały arrasy ze słynnych jagiellońskich kolekcji. Przebudowano i zmodernizowano też Dwór Mniejszy, w którym mieszkała królewna Anna. Gmach muzyczny i dom Jurka Kleryki albo Jerzego Jasińczyka, dyrygenta chóru królewskiego, świadczą o artystycznych upodobaniach rodziny królewskiej. Nową siedzibę króla łączył ganek z pokojami królewny, a stąd ganek prowadził do kościoła św. Jana. Na Wiśle zaczęto budować stały most. W czasie bezkrólewia w styczniu 1573 r. odbył się na Zamku sejm konwokacyjny, poprzedzający kolejną elekcję. Zapadła wówczas doniosła uchwała, nazwana Konfederacją Warszawską, zapewniającą pokój i tolerancję religijną. Na sejmie elekcyjnym w kwietniu i maju 1573r. ustalono zasady ustroju Rzeczypospolitej w akcie zwanym Artykułami Henrykowskimi, które przedłożono do zatwierdzenia Henrykowi Walezemu. Akt ten zaprzysięgali następni władcy.

25.02.1578r. król Stefan Batory przyjmował na Zamku księcia Jerzego Fryderyka, przybyłego z Prus w celu złożenia hołdu lennego. Zamek odgrywał w Rzeczypospolitej coraz większą rolę jako siedziba władzy ustawodawczej i ważna rezydencja królewska.

Proces przenoszenia głównego ośrodka władzy Rzeczypospolitej z Krakowa do Warszawy, zainicjowany przez Zygmunta Augusta, podjął król Zygmunt III Waza po wstąpieniu na tron w1587r. W związku z tym od 1598r. rozbudowywano zespół zamkowy, nadając mu w ogólnych zarysach taki kształt, jaki się zachował do 1939r. Budowa trwała 20 lat, do 1619r, ale i potem jeszcze kontynuowano zdobienie wnętrz. Zachowano gotycką Wieżę Wielką (Grodzką), Dwór Większy i gmach mieszkalny Zygmunta Augusta, dobudowując skrzydła północne, zachodnie i południowe. Całość zamknęła się wokół pięciobocznego dziedzińca. Nowe skrzydła były dwupiętrowe (z parterem), czyli trójkondygnacyjne.

Na dziedziniec prowadziła od południa Brama Grodzka, od północy - Brama Senatorska, a od zachodu, to jest od strony miasta - Brama Szlachecka w wieży zwanej Wieżą Zygmuntowską albo Wieżą Zegarową od wielkiego zegara, umieszczonego na niej w 1622 r. Zegar na Wieży Zygmuntowskiej Zamku Królewskiego wykonano w 1622 r, wkrótce po zakończeniu jej budowy, stąd zwanej też Wieżą Zegarową. Miał on 4 miedziane tarcze ze złoconymi cyframi i wskazówkami oraz dwa dzwony odlane w Gdańsku przez Gerharda Bennincka, a twórcą mechanizmu był sprowadzony z Florencji zegarmistrz Gerardo Priami. Według innych przekazów zegar na wieży zamkowej zbudował zegarmistrz warszawski Jan Sulej. Wieża Zygmuntowska (łac. Nova Turris Regia) o wysokości 60m - znajdowała się pośrodku nowo wybudowanej strony zachodniej zamku o długości 90m. Na szczycie wieży umieszczono zegar z pozłacanymi wskazówkami i miedzianymi tarczami, nowa iglica wieży miała 13m wysokości, złocone gałki i miedzianą chorągiewkę na szczycie.

Na obu krańcach skrzydła zachodniego Zamku wystawiono w czasie przebudowy Zamku za Augusta III w połowie XVIII w. wieżyczki, podkreślające narożniki pięciobocznego dziedzińca. Sądzić można, że projekt rozbudowy Zamku sporządził, a przynajmniej zatwierdził, królewski architekt Jan Chrzciciel Trevano, pracujący na Wawelu za panowania Zygmunta III. Renowację prowadził Jakub Rotondo a później, po 1614r. Mateusz Castello; prace rzeźbiarskie w kamieniu i marmurze wykonywał Paweł di Corte.

W 1611r. Zygmunt III Waza już na stałe zamieszkał na Zamku i tu przeniosły się z Krakowa naczelne urzędy (urząd marszałkowski, kanclerski i podskarbiński, siedziba Sejmu i Senatu) więc wtedy siedziba władcy była zapewne już ukończona. Aczkolwiek jesienią 1620r. po nieudanej próbie zamachu Mikołaja Piekarskiego na króla, który w niedzielę udawał się na nabożeństwo, postanowiono zapewnić kryte przejście z Zamku do kościoła wprost na specjalny balkon królewski mieszczący się po prawej stronie, nad ołtarzem w ówczesnej kolegiacie św. Jana. Zabudowano kuchenny dziedziniec zamkowy od strony Kanonii prowadząc zabudowany korytarz-ganek o długości 80m. Fragment korytarza istnieje do dzisiaj.

Bryła Zamku była monumentalna, cechowała ją prostota i kubiczność, charakterystyczna dla fazy stylowej architektury polskiej pierwszej połowy XVII w. w Polsce, zwanej ,,stylem Wazów”. Wnętrza natomiast, które stanowiły odpowiednik stylistyczny rzymskiej architektury okresu przejściowego między manieryzmem i barokiem, były wspaniale wyposażone.

Wielka Sala Senatorska, gdzie 29.10. 1611r. składali hołd Zygmuntowi III carowie Szujscy przywiezieni jako jeńcy przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, posiadała kasetonowy pułap o bogato malowanych belkach ze zwisającymi rozetami. Ściany obwieszone były kobiercami. W tydzień po hołdzie Szujskich przybył do Warszawy elektor brandenburski Jan Zygmunt Hohenzollern, by jako regent Prus Książęcych złożyć hołd królowi. Ceremonia odbyła się ostatecznie na Krakowskim Przedmieściu przed kościołem bernardynów, bo Sala Sanatorska nie mogła pomieścić licznych widzów, a roboty budowlane na dziedzińcu zamkowym nie były jeszcze zakończone. W Sali Senatorskiej odbył się ostatni hołd pruski, który w 1641r. Władysławowi IV złożył książę Fryderyk Wilhelm, zwany później Wielkim Elektorem.

Za Wazów powstał na Zamku Gabinet Marmurowy, urządzony po roku 1619 i uchodzący za najpiękniejszą komnatę zamkową  będącą rodzajem mauzoleum królów polskich dzięki portretom monarchów, poprzedników Władysława IV na tronie. Różnobarwne marmury do wyłożenia ścian sprowadzono z Flandrii; plafon, namalowany przez Dolabella, przedstawiał koronację Zygmunta III, inny umieszczony tu obraz - wzięcie do niewoli arcyksięcia austriackiego Maksymiliana przez Jana Zamoyskiego w bitwie pod Byczyną w 1588 r. Gabinet ten, za czasów Władysława IV ozdobiony portretami królów polskich, został odtworzony w zmienionych formach za Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Za króla Władysława IV wieża z klatką schodową, znajdującą się w załamaniu elewacji skrzydła wschodniego, otrzymała kształt i hełm barokowy, projektowane pewnie przez Konstantego Tencallę.

Schody Wielkie proj. Konstantego Tencalli były przejsciem z  Sali Sejmowej do Sali Senatorskiej

  W części północnej wschodniego skrzydła na pierwszym piętrze, podobnie jak w okresie Zygmunta Augusta i aż do czasów saskich, znajdowały się królewskie apartamenty mieszkalne.

W 1621r.  u podnóża skarpy nadwiślańskiej wzniesiono mur obronny z dwoma silnymi bastionami. W latach 1638-1643 na północnym bastionie wzniesiono pałacyk dla Karola Ferdynanda Wazy, brata Władysława IV, zaprojektowany przez architekta królewskiego Jana Chrzciciela Ghisleniego. Pałacyk, znany z widoków Warszawy od strony Wisły, zburzyli Szwedzi w 1656 r.

Z Zamkiem najsilniej związany jest pomnik Zygmunta III, wzniesiony w roku 1643 przez jego syna, Władysława IV. Projektował pomnik Tencalla, postać króla wyrzeźbił Clemente Molli, odlew wykonał Daniel Tym. Kolumna Zygmunta stała się charakterystycznym motywem warszawskim, silnie zespolonym z widokami Zamku od strony Krakowskiego Przedmieścia.

Warszawa stała się wtedy także głównym ośrodkiem nauki, sztuki i kultury, do czego oprócz mecenatu dworu królewskiego przyczynił się również mecenat magnatów. Z okazji uroczystości dworskich, na przykład zaślubin Władysława IV z cesarską córką Cecylią Renatą, Jana Kazimierza z Marią Ludwiką Gonzagą czy też królewny Anny Katarzyny z elektorem Palatynatu Filipem Wilhelmem, odbywały się na Zamku wspaniałe przyjęcia połączone z tańcami i zabawami towarzyskimi. Apartamenty królewskie wypełnione były dziełami sztuki. Zygmunt III sprowadzał obrazy głównie z Włoch, Władysław IV również z Niderlandów, między innymi posiadał wiele obrazów Rubensa, Jan Kazimierz - także obrazy Rembrandta. Wielką rolę w dekoracji wnętrz zamkowych odgrywały tkaniny artystyczne - arrasy i wschodnie kobierce.

Teatr w okresie Wazów osiągnął bardzo wysoki poziom. Za czasów Zygmunta III występowały na Zamku zespoły komediantów angielskich. Władysław IV utworzył w południowym skrzydle Zamku stały teatr operowy, w którym występowali zawodowi aktorzy. Wybudowano wówczas barokową salę teatralną, wyposażoną w najnowsze urządzenia techniczne z zapadnią i systemem lin ułatwiającym zmiany dekoracji.

Sala Gwardii Konnej (Mirowska) w skrzydle południowym, miejsce gdzie wcześniej znajdował  się teatr Władysława IV

 W dziedzinie nauki mecenat królewski był wszechstronny i nowoczesny. Władysław IV korespondował z Galileuszem, sprowadzał z Włoch lunety i różne przedmioty techniczne, Maria Ludwika nabyła we Francji przyrządy do badań naukowych i utworzyła na Zamku Gabinet Fizyczny.

Niestety w  czasach potopu szwedzkiego w latach 1655-6 zamek królewski w Warszawie został splądrowany - Szwedzi wywieźli bezcenne obrazy, meble, gobeliny, królewską bibliotekę i archiwum koronne oraz liczne rzeźby, całe posadzki i chorągwie królewskie. W zamku urządzili lazaret wojskowy, co dodatkowo przyczyniło się do dewastacji obiektu. W kilka miesięcy później dzieła zniszczenia dokonały wojska brandenburskie grabiąc większość elementów marmurowych i zrywając resztę posadzek w zamku. Jeszcze w czasie szwedzkiego oblężenia Warszawy w 1656 kula armatnia uderzyła w iglicę Wieży Zygmuntowskiej co spowodowało jej przełamanie i zniszczenie wskutek upadku na dziedziniec zamkowy.