ZAMEK ZA PANOWANIA STANISŁAWA AUGUSTA PONIATOWSKIEGO

Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego polskiego monarchy, sprawującego władzę od 1764r. (został obrany królem elekcyjnym na Woli), do czasów III rozbioru Polski w 1795r. Zamek Królewski przeżywał okres świetności. Wyasygnowane kwoty z budżetu królewskiego oraz mecenat, którym król obdarzał artystów i twórców sztuki, a także wykształcenie i smak artystyczny władcy, pozwoliły zrealizować jeden z najbardziej interesujących projektów przebudowy zamku.  Młody monarcha, koneser sztuki i bywalec paryskich salonów, wkrótce po wstąpieniu na tron w 1764 r, kazał sporządzić projekty przebudowy Zamku architektowi Jakubowi Fontanie, by rok później zlecić takie samo zadanie sprowadzonemu na krótko do Polski wybitnemu francuskiemu architektowi, Victorowi Louis. Powstał wówczas zespół projektów wnętrz w duchu wczesnego klasycyzmu. Towarzyszyły mu liczne projekty przedmiotów przeznaczonych do wyposażenia owych wnętrz - mebli, świeczników, zegarów, ram do obrazów, autorstwa jego współpracownika - Jean Louis Prieura. Choć kosztownych prac budowlanych nie przeprowadzono i dzieło Louisa pozostało tylko na papierze, to jednak część dekoracji przeznaczonych do dwóch wnętrz apartamentu królewskiego zrealizowano w świetnych paryskich pracowniach. W ten sposób znalazły się w Zamku i szczęśliwie zachowały do dziś świeczniki w formie antycznych trójnogów ze złoconego brązu sygnowane przez Philippe'a Caffieriego, czy kandelabry z figurami siedzących orłów, dzieło Prieura.  W latach 1766-1785 według wybranych planów przebudowy, odbudowano spalone 15.12.1767r. skrzydło południowe Zamku (m.in. odbudowano dwa zniszczone piętra), wykonano nową elewację strony południowej z trzyosiowym ryzalitem ( części budynku lekko wysunięte do przodu przed jego lico, dla lepszego zobrazowania: silnie wysunięte i wyraźnie wyodrębnione boczne partie budynku stanowią jego skrzydła), podział fasady lizenami lizenami i pilastry o jońskich głowicach, według projektu Jakuba Fontany. Od 1773r. gruntownie przebudowano i ozdobiono wnętrza (projekty D. Merliniego i J. Ch. Kamsetzera), m.in. wykonano nowe apartamenty królewskie, Kaplicę Dworską, Salę Rycerską, Salę Marmurową, Salę Balową. Zadaniu temu posłużyły przywiezione dopiero wtedy z Paryża choć zamówione jeszcze w latach 60-tych XVIII w, do wspominanych wyżej  wnętrz Louisowskich,  meble, brązy, listwy boazeryjne i ozdobne drzwi. Zbudowano także od podstaw, według projektu Dominika Merliniego, nowy gmach Biblioteki Królewskiej, mieszczący się wzdłuż prawego skrzydła Pałacu pod Blachą.                                                                                          

Plan biblioteki stanowił wydłużony prostokąt o wymiarach 56 x 9m. Na północ wychodziło 15 okien, mury wieńczyła attyka, a na dachu mieścił się taras widokowy. Gmach zbudowano  w stylu  klasycystycznym, był bogato zdobiona medalionami, płaskorzeźbami, wnękami i kominkami z białego marmuru. Do 1793r. zgromadzonych było już około 13 tys. woluminów, zaś w końcowym okresie warszawskim biblioteki, a więc w latach 1795-1798, jej księgozbiór szacowano na 15-20 tys. woluminów. W większości były to książki obcojęzyczne (książki polskie stanowiły zaledwie dwunastą część). Biblioteka miała charakter uniwersalny, dominowały w niej jednak trzy dyscypliny, którymi król interesował się najbardziej: filozofia, literatura piękna, historia.  Oprócz biblioteki zamkowej, którą król nazywał "Ma grande bibliotheque du Chateau", posiadał też księgozbiór podręczny w swoim gabinecie oraz odrębne biblioteki w Łazienkach i w Kozienicach. W nowym budynku bibliotecznym zgromadzono należące do monarchy liczne księgi, gemmy, ryciny, numizmaty, mapy i plany. Gemma (łac. pączek, oczko winorośli, drogi kamień) to kamień szlachetny lub półsztachetny, o kształcie okrągłej lub owalnej płytki ozdobiony reliefem (płaskorzeźbą). Gemma z reliefem wklęsłym to intaglio (albo integlia), z wypukłym kamea. Artysta pracujący w tej technice, posługujący się rylcami, pilnikiem i kółeczkami obrotowymi, zw. jest gliptykiem. W obiekcie urządzano także wystawne bale kostiumowe.                                                                            

Do 1786r. Stanisław August Poniatowski podejmował próby gruntownej zmiany szaty zewnętrznej Zamku i założenia architektonicznego Placu Zamkowego, nie udało się jednak zrealizować wykonanych w tym celu projektów. Jednak udane przekształcenia wnętrz Zamku dokonane przez króla, zachowały charakterystyczną polską odrębność i wysoki poziom artystyczny. Na zamku 03.05.1791r. Sejm Czteroletni uchwalił konstytucje, w uroczystym pochodzie wyniesiono króla w stronę pobliskiego kościoła św. Jana.                                          

 Na Zamku z tej okazji wmurowano marmurową tablicę z tekstem autorstwa Ignacego Krasickiego.