SALA WIELKA (APARTAMENT WIELKI I p.)

Sala Wielka (Balowa)  - W czasach Stanisława Augusta służyła jako miejsce ceremonii dworskich. Tu odbywały się zgromadzenia dworskie, a także uczty, bale, koncerty i przedstawienia teatralne. Jest najwspanialszą sala na Zamku. Powstała w wyniku przebudowy wnętrza, które w czasach Augusta III Sasa znajdowało się niewykończone, czyli w stanie surowym. Stanisław August Poniatowski mając w zamyśle jej przebudowę w 1777r. zorganizował swego rodzaju konkurs architektoniczny na rozwiązanie tego wnętrza, do którego m.in. przystąpili: D. Merlini,  S.B. Zug, E Szreger, J.B. Plersch, S . Zawadzki.  Cecha wspólną wszystkich przedłożonych projektów była koncepcja regularnego rozczłonkowania sali przy pomocy obiegających ją wkoło przyściennych kolumn. Jednakże żaden z przedłożonych projektów nie został zrealizowany a prace odłożono na rok 1779.  Trwały one do 1781r. a realizowano nowy projekt architektoniczny  autorstwa D. Merliniego przy współudziale J.Ch. Kamsetzera.

 Jej ściany oplatają 32 kolumny ze złotawo-żółtego stiuku imitującego marmur, na których spoczywa belkowanie. Nad nim w wysokiej fasecie umieszczono lunetowe okna. Ponad każdą parą kolumn mamy po 2 woluty , jakby podtrzymujące wielki plafon.  Arkadowe wnęki luster, okien i drzwi są  bogato zdobione złotymi liść mi  lauru i akantu, głowami lwów i arabeskami.  Wokół sali dano wysoki cokół z bloków kararyjskiego marmuru jako podstawę ów 16tu par bliźniaczych kolumn. Najokazalszym fragmentem Sali Wielkiej jest wielka wejściowa wnęka, nakryta półkopułą z rozetami w 8 kasetonach, z bogatym portalem z białego marmuru i osadzonymi w nim dwuskrzydłowymi drzwiami, pokrytymi płaskorzeźbą i złoconymi brązowymi ozdobami. Nad gzymsem na tle rozpiętego gronostajowego płaszcza umieszczono marmurowy profil Stanisława Augusta Poniatowskiego wykonany przez  Le Bruna. Królewski profil podtrzymywany przez 2 postacie kobiece, autorstwa Jakuba Monaldiego,  symbolizujące Pokój i Sprawiedliwość.  Przy bocznych ścianach wnęki umieszczono po stronie lewej- posag Apollona z twarzą Stanisława Augusta Poniatowskiego, po prawej - posąg Minerwy o rysach carycy Katarzyny. Obydwa posągi wykonał le Brun w białym marmurze. Nad nimi umieszczono na tle stiukowych sztandarów sylwetkę białego orła z dewizą: PRO FIDE, LEGE ET GREGE (Za wiarę, prawo i naród) oraz insygnia Orderu Świętego Stanisława z napisem: PRAEMIANDO INCITAT (Nagradzając zachęca). W ścianach bocznych nad marmurowymi portalami w półkolistych supraportach umieszczono na złoconych tarczach białe orły - godła Rzeczypospolitej. Z obu stron tych portali na postumentach z szarego marmuru ustawiono parami amorki trzymające po 2 pochodnie. Dla ogrzania sali w jej narożach znajdują się 2 kominki o ciekawie inkrustowanych brązowymi ozdobami obramieniach. Na suficie Marcello Bacciarelli namalował ogromnych rozmiarów (około 150 m kw.)  plafon pt: Rozwikłanie Chaosu  ukazują boga Jowisza, wprowadzającego ład w pierwotny, bezkształtny chaos wypełniający wszechświat.  Za pomocą alegorycznych figur i jasnej dla współczesnych symboliki, artysta mówi tu o porządkującej roli króla, nadawcy praw i sternika państwowej nawy, którego twórcza działalność czyni poddanych szczęśliwymi i bezpiecznymi wśród grożącego zewsząd zamętu. W czasach niepokoju i narastającego zagrożenia państwa wybranie przez Stanisława Augusta takiego właśnie tematu odczytać można jako próbę wskazania drogi swym poddanym, pouczenia ich i skupienia wokół osoby króla jako jedynej nadziei na spokojną i dostatnią przyszłość.  Na plafonie znajdziemy jeszcze inne postacie, otóż:  poniżej Jowisza przedstawiony został rydwan zaprzężony w 4 konie powożony przez Feba - Apollina - boga słońca, rozpraszającego mroki nocy symbolizowane przez postać niewiasty ze skrzydłami nietoperza. W dole plafonu mamy jeszcze jeden rydwan zaprzężony w 2 lwy, na którym spoczywa małżonka Jowisza- Junona otoczona nimfami. Po drugiej stronie sufitu znajdziemy Neptuna  z  trójzębem panującego nad żywiołami morskimi.  W rogach plafonu zawisło 5 wielkich kilkuramiennych żyrandoli ze złoconego brązu, obwieszonych kryształowymi wisiorami.  Ponad to w sali stanęło na marmurowych postumentach 6 wielkich kandelabrów w kształcie trójnogów ze złoconego brązu, między oknami i przy ogromnych zwierciadłach zawisły świeczniki ścienne z figurami kariatyd. Posadzkę wykonano z 2 gatunków drewna układając na przemian jasne i ciemne kwadratowe kafle. Salę zrekonstruowano ściśle według wyglądu sprzed 1939r, z wykorzystaniem uratowanych fragmentów sztukaterii. Plafon na podstawie czarno-białej przedwojennej fotografii  odtworzyli Łucja i Józef Oźminowie.

Datę ostatecznego wykończenia Sali odnajdziemy wykutą na portalu głównego wejścia- 1787.