GABINET MARMUROWY (APARTAMENT WIELKI Ip.)

Pokój Marmurowy - jest to najstarsze wnętrze w Apartamencie Wielkim, powstało jeszcze w czasach panowania Władysława IV w latach 1640-42 według projektu Giovanniego Battisty Gisleniego, architekta nadwornego króla Władysława IV.  Swój dzisiejszy wygląd zawdzięcza 5-ciu zachowanym do dzisiaj akwarelom Johanna Christiana Kamsetzera z 1784r. oraz zachowanym rachunkom przebudowy stanisławowskiej z lat 1769-1771, prowadzonej przez Jakuba Fontanę. Za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego pokój ów służył jako trzeci przedpokój  (antyszambra) w apartamencie państwowym.

Przy wspominanej wyżej przebudowie Fontana  zachował charakter starego wnętrza, które pozostawało pokojem upamiętniającym polskich władców, jak również zachował marmurowe elementy wystroju ścian. Dodał jednak szereg nowych elementów. I tak w miejsce malowideł Tomasza Dolabelli na plafonie i serii portretów Familii Jagiellońskiej Petera Danckersa de Rij (4 z nich wiszą obecnie w Izbie w Wieży  Grodzkiej,w przyziemiu) Bacciarelli namalował na nowy plafon: alegorię Wieczności-Sławy w otoczeniu puttów symbolizujących bóstwa oraz 22 portrety koronowanych władców Polski i duży portret panującego władcy tj. Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym.

Portrety władców umieszczone zostały na ścianach wysoko pod sufitem wokół całej Sali, na wszystkich 4 ścianach, naprzemiennie raz w ramie prostokątnej to znów w owalnej.

W tym 5-ciu władców niejako wyróżniono za ich zasługi, umieszczając ich w sposób bardziej wyeksponowany tzn. tuż nad drzwiami, na białym stiukowym tle uformowanym na kształt lwiej skóry, będącej atrybutem Herkulesa uosabiającego męstwo i siłę. I tak wśród wyróżnionych znaleźli się: Kazimierz Wielki (pierwsze drzwi po lewej stronie fotografii)– według Stanisława Augusta wzór mądrego, dzielnego i sprawiedliwego władcy , Władysław Jagiełło – władca, który zjednoczył Rzeczpospolitą i Litwę i wprowadził na Litwie chrześcijaństwo (kolejne drzwi- srodek zdjęcia), dalej: Zygmunt I Stary (nad drzwiami po prawej stronie zdjecia) - władca, którego rządy odznaczały się w Polsce spokojem, bogactwem i rozwojem wszelkich dziedzin tak wspaniałym, że XVI w. zasłużył na miano złotego wieku w Polsce, Władysław IV- za zasługi jakie położył na polu kultury i sztuki i Jana III Sobieskiego – zwycięzcę spod Wiednia. Niestety nie wszyscy panujący znaleźli się na portretach w Pokoju Marmurowym, z dynastii Piastów pominięto 3 władców: Mieszka II, Bolesława Śmiałego i Przemysława II, nie znajdziemy również: Stanisława Leszczyńskiego i Anny Jagiellonki, nie ma portretów piastowskich książąt. Jednak na podstawie odnalezionych dokumentów opisujacych dawne wyposażenie gabinetu  po obu stronach portretu Bolesława Chrobrego (na ścianie z otworami okiennymi) odtworzono 2 tablice ze złotymi napisami - imionami władców legendarnych i historycznych, z prawej - do czasów Bolesława Chrobrego, z lewej do Wacława Czeskiego.

Tuż nad kominkiem z oryginalną metalowa płytą z napisem JCRP (Jan Kazimierz Król Polski) umieszczony został duży portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym pędzla Marcello Bacciarelliego.

Króla przedstawiono w długim aksamitnym purpurowym płaszczu z wyszytymi złotymi emblematami w kształcie orła - polskiego godła, w płaszczu niezwykle strojnym i bogatym - podszytym gronostajowym futrem, z łańcuchem Orderu Orła Białego na piersi, u pasa ma miecz (ten sam, który można obejrzeć w Kaplicy Królewskiej), stojącego tuż koło tronu, wspartego lekko o stół z poduszką na której spoczywają: jabłko i korona królewska. Powagi i monarszego majestatu dodają jeszcze całej kompozycji: 2 antyczne kolumny oraz ciężka, udrapowana bardzo dekoracyjnie kotara, w tle.

Nad portretem zaś znajdziemy oryginalną marmurową tablicę z łacińskim napisem: REGUM MEMORIAE DICAVIT STANISLAUS AUGUSTUS HOCCE MONUMENTUM ANNO DN MDCCLXXI (Królów pamięci poświęcił Stanisław August ten oto pomnik Roku Pańskiego 1771) uratowana z pożogi wojennej dzięki malarzowi i kolekcjonerowi Antoniemu Strzałeckiemu. Po przeciwnej stronie pokoju, na przeciwległej ścianie znalazł się oryginalny kartusz z polskim orłem i pogonią litewską oraz  herb Poniatowskich na tarczy herbowej  Jana Bogumiła Plerscha podtrzymywany przez marmurowe alegoryczne postacie Sprawiedliwości i Pokoju dłuta Andre Le Bruna. Niżej za oryginalnym hebanowym stolikiem wmontowano mało może widoczną ocalałą owalną tablicę z łacińskim napisem upamiętniającym nazwiska twórców dekoracji stanisławowskiej.

Warto wspomnieć, iż Pokój Marmurowy w takim stanisławowskim kształcie przetrwał od 1771r.do 1835r. do czasu jego rozebrania i przebudowy przez Rosjan w ramach odwetu za Powstanie Listopadowe. Cenne wyposażenie wnętrza wywieziono w głąb Rosji a część marmurowej okładziny posłużyła do dekoracji ścian cerkwi w Warszawie, która znajdowała się wtedy w dzisiejszej Katedrze Garnizonowej Wojska Polskiego przy ul. Długiej (popijarski kościół katolicki zamieniony na cerkiew również w ramach popowstaniowych represji). Pokój, z racji tego, iż znajduje się w południowym, ciepłym skrzydle zamku stał się na długie lata częścią apartamentu mieszkalnego kolejnych rosyjskich gubernatorów. Po odzyskaniu niepodległości w latach 1922-23 odzyskano portrety władców, jednakże w okresie międzywojennym nie udało się odtworzyć dawnego wystroju pokoju. Po II wojnie światowej koncepcje odbudowy zamku nie przewidywały odtworzenia Pokoju Marmurowego w jego obecnej formie, zakładano bowiem, iż właśnie w tym odbudowanym pomieszczeniu urzędować będzie Bolesław Bierut. Na szczęście w latach 70tych i 80tych XXw. zrezygnowano z podobnych koncepcji przywracając pierwotne stanisławowskie (a nawet wazowskie) przeznaczenie tego pokoju jako mauzoleum polskich władców.