POKÓJ KRÓLEWICZOWSKI III (Ip.) GALERIA MATEJKOWSKA - REJTAN , KONSTYTUCJA 3 MAJA

Kolejny, 3-ci pokój królewiczowski  jest kontynuacją Galerii Matejkowskiej, w której znalazły sie 3 ważne dla wszystkich Polaków obrazy malarza.

* REJTAN CZYLI UPADEK POLSKI

Obraz Jana Matejki pt. "Rejtan - upadek Polski". Powstał w latach 1865-1866. Obraz wywołał ostre dyskusje a nawet spowodował skandal wśród krakowskich rodzin arystokratycznych, których antenaci zostali pokazani i w obrazie z imienia nazwani. Józef Ignacy Kraszewski stwierdził nawet, że „trupa matki policzkować się nie godzi”. Słowa te mocno dotknęły Matejkę, który dotknięty ta opinią nie życzył sobie być pochowanym na Skałce - obok Kraszewskiego, stąd też spoczywa w Krakowie ale na Cmentarzu Rakowickim.

Poseł nowogródzki Tadeusz Rejtan podczas sesji sejmowej w kwietniu 1773 r. próbował nie wypuścić z sali posłów wezwanych do wyjścia przez czołowego płatnego zdrajcę, Adama Ponińskiego. Dramatyczna scena u Matejki odzwierciedla wszystkie trzy rozbiory, grupuje głównych bohaterów wydarzeń z lat 1772, 1793 i 1795 w Polsce. Obraz przedstawia tumult powstały w wyniku odruchu rozpaczy Rejtana próbującego powstrzymać posłów krzycząc: "Zabijcie mnie, ale nie zabijajcie ojczyzny!".. Trzej główni zdrajcy, ustawieni w centrum, zachowują się różnie: Adam Poniński brutalnym gestem nakazuje Rejtanowi wynosić się z sali, w drugiej ręce trzymając zwykły prosty kij - zgodnie z prawdą historyczną, ponieważ laskę marszałkowską, by uniemożliwić skonfederowanie sejmu, o dzień wcześniej przechwycił właśnie Rejtan. Hetman Ksawery Branicki histerycznie kryje w dłoniach głowę, a Szczęsny Potocki usiłuje powstrzymać Ponińskiego - jest mu wstyd, ponieważ nie przewidział takiego obrotu sprawy. Jego ojciec, Franciszek Salezy Potocki, woli nie patrzeć na przebieg wydarzeń, porzuciwszy gęsie pióro, którym sygnowałby hańbiący dokument, na oślep rusza w przeciwną stronę. Po drodze zaś rozwianą w gwałtownym ruchu delią przewraca fotel, z którego spadły rzeczywiste dowody zdrady - kapelusz Branickiego i sakiewka z pieniędzmi. Obok Franciszka S. Potockiego rozparł się w fotelu, odwrócony tyłem do sali prymas Michał Poniatowski, który jakby nic szczególnego się nie działo, rozmawia ze zgrzybiałym już kanclerzem Michałem Czartoryskim, równocześnie kontemplując urodę damy przedstawionej na emaliowanej miniaturze. Obojętny zaś i bezradny, a przy tym zdegustowany i wyraźnie znudzony całą sceną jego brat król Stanisław August - powstał z tronu i zaczął się przepychać ku wyjściu, dyskretnie zerkając na trzymany w dłoni zegarek. Nie zważa na próby powstrzymania go przez Hugona Kołłątaja. Jacek Małachowski usiłuje coś wyjaśniać, poseł Korsak rozpaczliwie gestykuluje, marszałek konfederacji radomskiej książę Karol Radziwiłł z zaciekawieniem obserwuje to, co się dzieje, zaś biskup Ignacy Massalski i książę Czetwertyński niecierpliwie czekają na koniec zajścia - wiernie zresztą stojąc u boku. Ponad nimi, w loży, zasiadł ambasador rosyjski Nikołaj Repnin, do którego wdzięczy się Izabela Lubomirska. Nad całym przedstawieniem góruje portret carycy Katarzyny II. Sala zamkowa jest w stanie opłakanym: sztukaterie drzwi są pokruszone, kotary podarte, kinkiety potłuczone, świece wypalone.

W 1867r. na wystawie światowej w Paryżu Rejtan przynosi Matejce złoty medal. Kupił go wówczas cesarz Franciszek Józef I, a po 1818r. rząd niepodległej Polski odkupił obraz i ofiarował do Zamku królewskiego w Warszawie. Wywieziony na wschód w 1939r. został przejęty przez Niemców, ewakuowany w 1944r. odnaleziony w fatalnym stanie został odnowiony po trzyletnich staraniach konserwatorskich.

*KONSTYTUCJA 3 MAJA

Namalowana w 1891 r. "Konstytucja 3 Maja" to jedno z późniejszych dzieł Matejki. Było też przedostatnim wielkoformatowym obrazem artysty ukazującym dzieje Polski. Zdobił przez lata siedzibę sejmu galicyjskiego we Lwowie. W Warszawie, co od początku było intencją malarza, znalazł się w 1923r. i zawisł w gmachu Sejmu.

Przyjęta przez aklamację (jednomyślnie) 3 maja 1791r. przez Sejm ustawa rządowa - która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja - była pierwszą konstytucją w Europie; na świecie wyprzedzała ją tylko amerykańska. Projekt konstytucji powstał dzięki współpracy króla Stanisława Augusta ze stronnictwem patriotycznym. Na jej kształt wpłynęły zdobycze myśli Oświecenia europejskiego. Wprowadzała zasady monarchii konstytucyjnej i stała na gruncie suwerenności narodu, co w ówczesnej absolutystycznej Europie było zjawiskiem nowym. Wyrażała ideał "rządnej wolności", znosiła "liberum veto" wprowadzając zasadę większości w głosowaniach w Sejmie, wzmacniała władzę wykonawczą. Według konstytucji, władzę sprawował król wraz z mianowanym przez siebie rządem - Strażą Praw. Ministrowie Straży byli odpowiedzialni przed Sejmem. Konstytucja zachowała ustrój stanowy, w którym większość praw politycznych zagwarantowano szlachcie. Za integralną część konstytucji uznano prawo o miastach. Miasta uzyskały rozległy samorząd. Przedstawiciele mieszczan mogli działać w organach władzy wykonawczej. W wielu dziedzinach prawa mieszczan zrównano z prawami szlachty. Chłopi uzyskali zapewnienie opieki prawa i rządu. Konstytucja znosiła wolną elekcję. Ogłosiła następcą tronu polskiego elektora saskiego Fryderyka Augusta i jego potomków. Stanowiła też, że co 25 lat będzie zbierał się Sejm Konstytucyjny dla uchwalenie niezbędnych zmian lub poprawek ustawy rządowej.

Matejko umieścił zaś scenę na ulicy Świętojańskiej. Króla przedstawił nieco z boku, gdyż nie on jest tu postacią najważniejszą, w momencie gdy wkracza do katedry św. Jana.  Kłaniając się przy drzwiach kościoła wita króla prezydent Warszawy Jan Dekert z córką Marianną (w żółtej sukni tyłem do widza). Dekert już wtedy nie żył, ale Matejko namalował go w tej scenie celowo, aby ukazać rolę mieszczaństwa oraz przyjęcie przez Sejm Wielki w kwietniu 1791r. Prawa o miastach. Głównymi bohaterami wydarzenia uczynił zaś Matejko obu marszałków Sejmu: Stanisława Małachowskiego i Kazimierza Nestora Sapiehę, niesionych na rękach przez wiwatujący tłum. Stanisław Małachowski w lewej ręce trzyma symbol swojej władzy laskę marszałkowską, a w prawej w triumfalnym geście unosi tekst Konstytucji 3 Maja. Pod prawą ręką marszałka widoczna jest postać trzymająca sztandar z rysów twarzy przypominająca Tadeusza Kościuszkę z bandażem na głowie, może to sugerować późniejsze odniesienie ran głowy w bitwie pod Maciejowicami w 1794r. Pośrodku obrazu przedstawiona jest scena, która w rzeczywistości rozegrała się na Zamku Królewskim, poseł ziemi kaliskiej Jan Suchorzewski przeciwny konstytucji i reformom próbuje zabić nożem swojego synka, chłopczyk wyrywa się ojcu, a za rękę z nożem łapie Stanisław Kublicki, poseł inflancki, jeden z najaktywniejszych działaczy stronnictwa proreformatorskiego w Sejmie. Z kieszeni Suchorzewskiego wysypała się talia kart – aluzja do sposobu przekupienia go przez rosyjskiego ambasadora Stackelberga i przez Branickiego. Poseł kaliski, chociaż nie był dobrym graczem, nieoczekiwanie zaczął wygrywać wielkie sumy, przy jednoczesnej energicznej akcji werbunkowej partnerów od stolika. Za Sapiehą Matejko namalował Andrzeja Zamojskiego, autora kodyfikacji prawa Rzeczypospolitej, obejmującego wychowawcę swoich dzieci oraz obrońcę sprawy chłopskiej Stanisława Staszica. A na koniu w mundurze szwoleżera, żołnierza lekkiej kawalerii w Księstwie Warszawskim, namalowany został królewski bratanek książę Józef Poniatowski, który w 1791r. był dowódcą stołecznego garnizonu. Centralnie Matejko umieścił jeszcze dwie ważne dla powstania konstytucji postacie: w stroju kapłana Hugona Kołłątaja oraz za nim marszałka wielkiego litewskiego Ignacego Potockiego.

* OTRUCIE KSIĘCIA JANUSZA III OSTATNIEGO WŁADCY MAZOWSZA - szkic do obrazu